تشخیص نارساخوانی

تشخیص نارسا خوانی

مسائل و سؤالxadهای اساسی

برخی از مسائل و سؤالxadهای کلیدی که در ارتباط با تشخیص نارسا خوانی مطرح است، عباتند از:

* چه فردی مسؤول تشخیص نارسا خوانی است؟

* بین سنجش غربالxadگری[1] و سنجش رسمی[2] چه تفاوتی وجود دارد؟

* از چه سنی میxadتوان با اطمینان نارسا خوانی را تشخیص داد؟

* آزمونxadهای کوتاه غربالxadگری تا چه حد، قابل اطمینان است؟

* نقش معلم کلاس در فرایند سنجش چیست؟

* نقش متخصصان در فرایند سنجش چیست؟

* برای تشخیص نارسا خوانی چه سنجشxadهایی وجود دارد؟

* چگونه میxadتوان مطمئن شد که فردی دارای نارسا خوانی است؟

برای سؤالxadهای فوق، پاسخ سادهxadای وجود ندارد زیرا شاخصxadهای تشخیص نارسا خوانی میxadتواند در کشورها و حتّی نقاط داخل یک کشور و سرزمین متفاوت باشد. با این وجود، برخی نکات کلی وجود دارد كه، ميxadتواند راهنمايي براي پاسخ دادن به اين سؤالxadها باشد.

چه فردی مسؤول تشخیص نارسا خوانی است؟

این مسأله میxadتواند متفاوت باشدu200d، اما اگر کودک (دانش آموز) نشانهxadهای اولیه یا علائم نارسا خوانی را داشته باشد، معلم کلاس در جایگاه مناسبی برای تشخیص آغازین قرار دارد. لذا ضروري است که معلم کلاس در این زمینه، دورهxadهایی را گذرانده باشد و از نارسا خوانی، شناخت درستی داشته باشد؛ به ویژه معلمان پایهxadهای ابتدايي باید قادر باشند ویژگیxadها و نشانهxadهایی را که میxadتواند با نارسا خوانی همراه باشد، تشخیص دهند.

برآورد اولیه در مورد وجود نارسا خوانی میxadتواند از طریق یک آزمون کوتاه غربالxadگری و رسمی دنبال گردد. اینxadگونه آزمونxadها میxadتواند توسط معلم کلاس برگزار شود. زیرا معمولا برای اجرای آنها نیاز به آموزش خاصی نیست. با این وجود ممكن است معلم کلاس نیاز داشته باشد با سایر متخصصان از جمله معلم كمك آموزشي و یا معلمی که مسؤول آموزش نیازهای ویژه است، به منظور کسب حداکثر استفاده از تفسیر نتایج یک آزمون غربالxadگری، مشورت کند.

برای تشخیص نارسا خوانی، ابزارهای رسمیxadتر و استانداردی نیز وجود دارد که میxadتواند مورد استفاده قرار گیرد. در ادامةxad این گفتار، به برخی از آنها اشاره میxadگردد. معمولا در فرایند تشخیص رسمی، یک روانxadشناس تربیتی دخالت دارد زیرا این گروه از متخصصان قادر هستند که به آزمونxadهای خاصی مثل آزمونxadهای هوشی- که آزمونxadهای استاندارد و دقیقی هستند- دسترسی داشته باشند (بدین معنی است که فقط افراد متخصص مشخصی که از آموزشxadهای مناسبی برخوردارند میxadتوانند از آنها استفاده کنند).

بین سنجش غربالxadگری و سنجش رسمی چه تفاوتی وجود دارد؟

معمولا آزمون غربالxadگری، آزمونی عمومی و کوتاه و یا یک پرسشxadنامه است. با این وجود، برخی از آزمونxadهای غربالxadگری مثل «آزمونxadهای غربالxadگری نارسا خوانی[3]» (فاکت و نیکلسون[4]،1996) «شاخص شنیدن و سواد آموزی[5]» (ویدون و رید[6]،2001) و آزمونxadهایی که به کمک کامپیوتر انجام میxadگیرد، مثل «نظام نیمxadرخ شناختی[7]» (سینگلتون،1996) تا حدی پیچیدهxadاند اما دارای استانداردهای مناسبی هستند. معمولا فرایند غربالxadگری شاخصxadهایی را نشان میxadدهد که میxadتواند حاکی از وجود نارسا خوانی باشد. از سوی دیگر امکان دارد سنجش رسمیxadتری از سوی برخی از متخصصان مثل روانxadشناسان تربیتی، گفتار و زبان درمانگران،کار درمانگران و معلمان ویژه به عمل آید. معمولا سنجش رسمی مجموعهxadای از آزمونxadهای خواندن، هجی کردن، برخی تکالیف و همچنین آزمونxadهایی در مورد مهارتxadهای حافظه، هماهنگی و تواناییxadهاي بارز شناختی را در بر میxadگیرد. این فرایند ممکن است زمانی را به خود اختصاص داده و طول بکشد و به مشارکت والدین نیاز داشته باشد.

از چه سنی میxadتوان با اطمینان، نارسا خوانی را تشخیص داد؟

این موضوع مورد اختلاف نظر و بحث بر انگیز است. برخی از آزمونxadهای غربالxadگری نارساخوانی را میxadتوان بر روی کودکان خردسال سه ساله نیز انجام داد. معمولا عنوان میxadگردد که در مرحلة پیش دبستانی، تنها برخی ویژگیxadها قابل شناسايي هستند، البته تشخیص قطعی از نارسا خوانی، امكانxadپذير نيست.کودکانی که علائم و ویژگیxadهای نارساخوانی را نشان میxadدهند میxadتوان به عنوان کودکان «در معرض خطر» در نظر گر فت. احتمال دارد این دسته از کودکان در آينده مبتلا به نارساخواني شوند و يا دست كم، مشكلات قابل ملاحظهxadاي در زمينه سواد آموزي داشته باشند. تشخیص و شناسایی کودکان «در معرض خطر بالا» اهمیت زیادی دارد، زیرا میxadتوان آنها را به طور دقیقی کنترل نمود.

معمولا کودکانی را که در دامنة سنی 6 تا 7 سال قرار دارند، میxadتوان با اطمینان به عنوان افرادی که دارای نارسا خوانی هستند شناسایی كرد. برای برخی از کودکان، این محدوة سنی بیشتر است. در حقیقت این که افراد جوان برای اولین بار در دبیرستان یا حتی وقتی که وارد دانشگاه میxadشوند به عنوان افراد نارسا خوان تشخیص داده شدند، امری غیر عادی تلقی نمیxadگردد، اما روند تشخیص زود هنگام[8] رو به افزایش است، زیرا مداخله در این زمان بیشتر با موفقیت توأم است. با اين وجود، برخی از کودکان در ابتدا مورد شناسایی قرار نمیxadگیرند و این کار بعدا در طی دورة آموزش صورت میxadگیرد. معمولا اين مسأله بدین علت است که این عده به صورت رسمی مورد سنجش و ارزیابی قرار نگرفتهxadاند و یا این که به طور موفقیتxadآمیزی، مشکلات ناشی از نارسا خوانی را با استفاده از توانمندیxadهای خود جبران کردهxadاند. بسیاری از کودکان و بزرگxadسالان قادر هستند که به طور نسبتا موفقیتxadآمیزی مشکلات خود را جبران کنند.

آزمونxadهای کوتاه غربالxadگری تا چه حد، قابل اطمینان است؟

آزمونxadهای غربالxadگری، خیلی سریع اطلاعاتی را در مورد کودک ارائه میxadدهند. این که آیا پاسخxadهایی که به این سؤالات یا تکالیف داده میxadشود، همگی برای تشخیص نارسا خوانی مورد استفاده قرار میxadگیرد، واقعا موضوع دیگری است. آزمونxadهای غربالxadگری اطلاعاتی را فراهم میxadکند و از آنجا که ما را از رفتارهای یادگیری کودک آگاه میxadکند، مفید فایده خواهند بود. با این وجود برای تبدیل این اطلاعات به ابزاری برای تشخیص نارسا خوانی، سنجشxadهای دقیقxadتری مورد نیاز است تا انجام شود. برای مثال، اطلاعاتی در مورد الگوی یادگیری کودک و رفتارهای یادگیری و عملکرد وی در کارها و تکالیف کلاس، مورد نیاز است.

نقش معلم کلاس در فرایند ارزیابی چیست؟

برخی از ویژگیxadها و علائم بالقوه نارسا خوانی را، معلم کلاس میxadتواند در مراحل مختلف آموزش، در کلاس مشاهده کند. این موارد با جزئیات بیشتر در زير آورده میxadشود:

دورة پيش دبستاني

چنانxadچه کودک برخی یا همه علائم زير را نشان دهد، جای نگرانی هست؛

* فراموشکاری

* مشکلات گفتاری

* معکوس کردن حروف

* مشکل در به خاطر سپردن حروف الفبا

* مشکل در به خاطر سپردن توالی حروف الفبا (قادر نباشد حروف الفبا را پشت سرهم بیان کند- مترجم)

* چنانچه سابقة نارسا خوانی در خانواده وجود داشته باشد

* مشکلات هماهنگی، برای نمونه، برخورد کردن و تصادف با میز و صندلیxadها

* مشکل در انجام تکالیفی که نیازمند مهارتxadهای ظریف حرکتی است، همانند بستن بند کفش

* پایین بودن سرعت در برخی تکالیف

* اکراه و بیxadمیلی در تمرکز بر روی یک تکلیف برای یک دورة زمانی منطقی

* بي نظمي در کلماتی که صدای مشابه دارند

* نارضایتی از رفتن به مدرسه

* نشانهxadهایی که حاکی از عدم لذت بردن از مدرسه است

* اکراه در خواندن

* وجود مشکلاتی در یادگیری کلمات و حروف

* مشکلات آوایی

* حافظة ضعیف

* گم کردن اشیاء

* مشکل در شکل دادن و نوشتن حروف

* مشکل در رونویسی

* مشکل در رنگxadآمیزی

* سازمانxadدهي ضعیف مواد

دورة ابتدایی

نزدیک به 2 سال در مدرسه بودن:

* تردید در خواندن، بنابراين روان خوانی کودک ضعیف است

* مهارتxadهای لغوی ضعیف (مشکل در رمزگشایی کلمات جدید و تجزیة آنها به بخشxadهای تشکیل دهندهxadشان)

* داشتن آگاهی اندك از صدای کلمات

* مشکل در تشخیص کلمات بهxad ویژه جاهایی که دارای صدای خاصی است

* مشکلات هجی کردن

* جابهxadجایی کلمات موقع خواندن، برای نمونه به جای کلمة ماشین از اتوبوس استفاده کند

در مراحل بعدی ابتدایی

علاوه بر موارد بالا:

* وجود مشکلات رفتاری

* ناکامی و شکست

* در سایر بخشxadهای برنامة درسی به غیر از خواندن، كودك دارای برخي تواناییxadها است.

* مشکلات توجه و تمرکز

دورةxad متوسطه

در اين دوره نيز مثل دورة قبل، مشكلاتي وجود دارد. علاوه بر آنها؛

* طولاني شدن انجام تكاليف در منزل

* اشتباه خواندن کلمات

* وابسته بودن به دیگران برای دریافت اطلاعات

* اطلاعات عمومی ضعیف

* نسبت به دیگران، زمان بیشتری طول میxadکشد تا تکالیف نوشتاری را انجام دهد

* با توجه به میزان آگاهی و اطلاعاتي که از یک موضوع دارد به اندازة کافی در مورد آن ننویسد

* وجود مشکلاتی در رونویسی کردن

* با آنكه زمان زيادي را صرف مطالعه ميxadكند، با اين وجود زياد موفق نيست

* ممکن است به خاطر كمبود وقت، نتواند تكاليف کلاس و یا امتحانات را به اتمام برساند

* وجود درجاتی از ناخرسندي و اندوه به خاطر مشکلاتی که در مدرسه دارد و این مشکلات در سایر حیطهxadها خود را نشان میxadدهند

ارتباط بين متخصصان در مدرسه برای تشخیص و سنجش نارسا خوانی مهم است. زیرا، ممکن است مشکلات ناشی از نارسا خواني در مراحل مختلف تحصیل به شکلxadهای متفاوتی ظاهر شود. وجود ارتباط هم در فرایند تشخیص و هم برای حمایت از کودک، امری بسیار مهم و حیاتی است. از سوی دیگر ارتباط بین خانه و مدرسه نیز بسیار مهم و ضروری است. مسؤولیت سنجش نباید تنها بر عهده معلم یا روانxadشناس باشد، بلکه این کار، فرایندی فعال بین والدین، معلمان و روان شناسان است. فرایند سنجش میxadبایست این امر را امکانxadپذیر کند تا دریابیم آیا کودک دارای مشکلات نارسا خوانی هست یا نه؟ و در فرایند تشخیص، از اطلاعات سایر افراد استفاده ميxadشود.

نقش متخصصان و والدین در فرایند تشخیص چیست؟

در ادامه، پیشنهاداتی در مورد نقش هر یک از افرادی که در فرایند سنجش مشارکت دارند عنوان میxadگردد؛ معلم کلاس میxadتواند به موارد زير توجه داشته باشد؛

* الگوی خواندن و هجی کردن کودک

* فقدان پیشرفت قابل انتظار در خواندن یا هجی کردن

* مشکل در قافیه سازی و صداها

* حافظه ضعیف

* ناهماهنگی در عملکرد

معلمان ویژه (حمایتی) نیز میxadتوانند به اطلاعات فوق دست یابند. براي اين كار، آنها به شيوهxadهاي زير اقدام ميxadكنند:

* استفاده از آزمونxadهای استاندارد براي نمونه، «مجموعة سنجش واج شناختی[9]» «آزمون تواناییxadهای واج شناختی»، «آزمون غربالxadگری نارسا خوانی»، «شاخص شنیدن و سواد آموزی»

* شاخصي که به تفاوت بین رمزگشایی و (ادراک) شنیدن مربوط میxadشود

* مشاهده گسترده و مصاحبه با کودک

* تجزیه و تحلیل خطاهای نوشتاری، همانند تحلیل علائم و نشانهxadهایی که به اشتباه به کار رفته است.

روان شناسان، قادر به انجام فرایند سنجش هستند و یا مي توانند نتایج فوق را مورد بررسی و تفسیر قرار دهند. آنها علاوه بر موارد فوق به آزمونxadهای دقیقxadتری مثل آزمونxadهاي زير دسترسی دارند:

* مقیاس هوشی وکسلر کودکان[10].

* آزمون تواناییxadهای انگلیسی[11]

* سایر آزمونxadهای شناختی و هوشی

والدین میxadتوانند در موارد زير، اطلاعاتی را ارائه دهند:

* نحوة مقابله فرزند آنها با یادگیری در منزل

* مهارتxadهای اجتماعی و رسش عاطفي

* حافظه/ هماهنگی

* هر بخشی که با سردرگمی و اضطراب همراه است

تشخیص نهایی، مبتنی بر کسب اطلاعات مختلف از منابع گوناگون استوار است. لذا تا آنxadجا که میسر است بررسی تمامی منابع موجود حائز اهمیت است. هر چند استفاده از بر چسب نارسا خوانی مفید است لیکن نباید به منظور دریافت حمایت مناسب، ضروري باشد كه از آن استفاده كرد. با این وجود، در عمل به نظر میxadرسد در برخی کشورها و مراجع آموزشی، دریافت یک برچسب به عنوان شرط لازم برای دریافت حمایت ویژه و استاندارد مطرح است. این مسألة دریافت حمایتxadهای لازم در زمان امتحانات را نیز شامل میxadشود.

با این وجود از آنxadجا که نارسا خوانی به صورت یک پیوستار مطرح است نباید بیxadدرنگ از این برچسب استفاده كرد، به ویژه زمانی که نیمxadرخ به دست آمده یک حالت مرزی را نشان ميxadدهد و خط برش به صورت دقیق مشخص نباشد. با این حال نباید این مسأله، مانع دریافت حمایت و آموزش مناسب گردد. زیرا اطلاعات حاصل از فرایند سنجش میxadبایست به آگاهی یافتن از مسیرهایی که آموزش را امکان پذیر میxadكند و شناسایی برنامهxadهایی که ممکن است مفید باشد،کمک کند.

كلية اطلاعات ودادهxadهای مربوط به فرايند سنجش، خواه به تشخیص منجر شده باشد یا نه بايد در فرایند آموزش به کار گرفته شود. این مسأله، یک نکتة اساسی در فرایند سنجش است. فرایند سنجش باید کمک کند تا برای هر گونه نگرانی در مورد عدم پیشxadرفت، توضیحات مناسبی داده شود و مهمxadتر این که شاخصxadهایی را برای منابع و آموزش مناسب فراهم کند. بنابراین سنجش و تشخیص به عنوان آغاز یک فرایند و نه به عنوان انتهای آن مطرح است و ضروری است که همه مسیرها به مداخلة مؤثر و مناسب منتهی گردد.

انواع مختلف ارزیابی

ارزیابی معلم

بخش زیادی از برنامة ارزیابی معلم از طریق ارزشيابيxadهای عادی و معمولی در کلاس درس انجام میxadشود. مسؤولیت کنترل پیشxadرفت کودکان بر عهدة معلم است و در حال حاضر، ثبت پیشxadرفت آموزشی و انجام سنجشxadهای تكويني بخش زيادي از وقت معلمان را به خود اختصاص میxadدهد. فقدان پیشxadرفت تحصیلی براساس نتایج آزمونxadهای رسمی و یا فقدان پیشxadرفت مورد انتظار بر مبنای عملxadکرد کلاسی کودک، میxadتواند به معلم هشدار دهد که شايد کودک، دارای مشکلات مهمی است. به غير ازآزمونxadهای رسمی، معلم میxadتواند از طریق مشاهده، اطلاعات زیادی را به دست آورد. در ادامة این گفتار، چارچوبی برای انجام مشاهده آورده شده است.

سنجش آوا شناختی

پژوهشxadهای زیادی وجود دارد که از فرضیة بازنماییxadهای آوا شناختی به عنوان عامل اصلی در توضيح مشكلاتي كه توسط كودكان نارساخوان تجربه ميxadگردد، حمايت ميxadكند. اين مسأله بدين معني است كه مشکلات اصلی موجود در نارساخوانی، با رشد آوایی مرتبط است و ضروری است که یک سری از آزمونxadهای آوا شناختی نیز ازكودك گرفته شود. برخی از آزمونxadهای آوا شناختی (که جنبة تجاری دارند) در دسترس عموم میxadباشد. همچنین سایر آزمونxadهای آوا شناختی در برنامهxadهای آموزشی گنجانده شده است. البته معلم ميxadتواند خودش نيز نسبت به سنجش آوا شناختي اقدام كند.

آدامز[12] (1990) تکالیف آوا شناختی مختلف را بررسی نموده و توانسته حداقل پنج سطح از مشکلات را شناسایی کند:

* آگاهی از اشعارخاص دورة کودکستان که فقط نیازمند گوش برای شنیدن صدای کلمات است.

* آگاهی از قافیه (شعر، سجع) و تجانس آوایی که مستلزم داشتن حساسیت نسبت به صداها و توانایی تمرکز بر روی صداهای خاص است.

* ترکیب واجxadها و تجزیة هجاها به واجxadهای آشنا، این مسأله یعنی آگاهی به این که کلمات میxadتوانند به صداهای کوچکxadتری تجزیه گردند.

* تقطیع واجxadها نیازمند فهمیدن کامل این نکته است که کلمات را میxadتوان به یکxadسری از واجxadها تجزیه کرد.

* کاربرد ماهرانة واجxadها نیازمند این است که کودک نه تنها واجxadها را بشناسد و تولید کند، بلکه قادر باشد از طریق اضافه کردن، حذف کردن و یا جابهxadجایی، آنها را دستکاری کند. ذکر این نکته، مهم است که سنجش توانایی آوا شناختی xadباید جنبهxadهای خاصي از انواع مختلف تکالیف آوایی را که میxadتوانند در فرایند خواندن، مؤثر باشد، مشخص کند.

هاتجر واسنولینگ[13](2002) عنوان ميxadكنند که از موارد زير میxadتوان استفاده كرد:

* بازشناسی ضرب آهنگ و آزمونxadهای تشخیصی

* تکالیفی با ضرب آهنگxadهای متفاوت، در اين حالت سه یا چهار کلمة گفتاری به کودک نشان داده میxadشود وکودک باید مشخص کند که کدام کلمه به گروه تعلق ندارد

* تکالیف تجانس آوایی که توانایی جدا کردن صداهای اولیه در کلمات را میxadسنجند، همگی جزء تکالیف آوا شناختی هستند

* نامxadگذاری سریع

* آزمونxadهای روان خوانی، که سرعت تولید آوا شناختی را میxadسنجند.

مهارتxadهای آوا شناختی که کودکان برای خواندن به آنها نیاز دارند عبارتند از:

* تولید ضرب آهنگ

* ترکیب هجا

* ترکیب واج

* تقطیع واج

بر اساس پژوهش گوری و پارکینسون[14](1995) سنجش آوا شناختی باید شامل قسمتxadهاي زیر باشد:

* تکرار و شناسایی کلمات چند هجایی و کلمات فاقد معنی چند هجایی

* تقطیع هجاها، حذف پیشوندها، پسوندها و هجاها

* تقطیع درون هجایی مثل حذف هجاهاي ابتدايي و انتهايي

* تقطیع واج مثل ترکیب کردن، شناسایی و حذف واجxadهای ابتدایی و انتهایی

برخی ازسنجشxadهای آوا شناختی بسیار پیچیده و تخصصی هستند. با این وجود معلم کلاس میxadتواند بسیاری از آنها را اجرا نماید. این آزمونxadها اطلاعات دقیقی را از رشد کودک در خرده مهارتxadهایی که برای خواندن مورد نیاز است ارائه میxadدهند. همانxadطور که در سطور فوق اشاره گردید معلم کلاس میxadتواند از طریق مشاهده، اطلاعات زیادی را به دست آورد. زمانی که اقدام به هر گونه مشاهده کلاسی میxadنماییم، بهتر است در ابتدا چارچوبی را برای راهنمایی و ثبت مشاهدات فراهم کنیم. در صفحة شمارة 34 نمونهxadاي از يك چارچوب براي انجام مشاهده آورده شده است.

سنجش برنامة درسی

از طريق سنجش رسمي، ميxadتوان به برخي از اطلاعات دست يافت. اما ضروري است كه ملاحظه شود، چگونه كودك تكاليفي را كه به عنوان بخشي از برنامة درسي، به وي عرضه ميxadگردد انجام ميxadدهد. ذكر اين نكته مهم است كه چگونه كودك با تكاليف خاص برخورد ميxadكند، چه تكاليفي نشان دهندة وجود مشكلات است و چه جنبهxadهايي از تكليف را ميxadتوان به نحوي اصلاح کرد كه يادگيرنده را قادر به كسب موفقيت سازد. اين شكل از سنجش ميxadتواند در طراحي برنامهxadهاي آموزش انفرادي، بسيار مؤثر باشد. بايد مشخص كرد چه حوزهxadهايي از يادگيري در اولويت قرار دارد و هدفxadهايي را براي برنامة آموزش انفرادي تدوين نمود.

تجزيه وتحليل نشانهxadها و علايم اشتباه در طي خواندن

سيستمي كه تحت عنوان تحليل نشانهxadهاي اشتباه شناخته شده قادر است در يك روند طبيعي، ساختاري را جهت بررسي خطاهاي خواندن با استفاده از مطالبي كه به برنامة درسي مرتبط است فراهم كند. در اين سيستم فرض ميxadشود كه نشانهxadهاي اشتباه به طور منظم روي ميxadدهد، خواه زماني كه خواندن با صداي بلند صورت ميxadگيرد و يا با صداي آهسته. ميزان درك و فهم كودك نسبت به مواد و محتوا، ميزان استفاده از دانش قبليxadاش را نشان ميxadدهد.

حذف كردن[15]

حذفxad كلمات ممكن است با سرعت خواندن در ارتباط باشد. براي نمونه، وقتي كه كودك، سرعت خواندن طبيعي خود را موقع خواندن شفاهي به كار ميxadبرد، هر چند كه در مهارت خواندن، پيشxadرفت كرده و سرعت خواندنش افزايش يافته است، با اين وجود حذفxadهاي صورت گرفته بيانگر اين مطلب است كه او تمايل دارد سرعت خواندن خود را افزايش دهد.

اضافه كردن[16]

اضافه كردن(كلمات) نشان دهندة خواندن سطحي و يا احتمالا وابستگي بيش از حد به سر نخxadها و اطلاعات موجود در متن ميxadباشد.

جابه جايي[17]

جابه جايي به شكل ديداري يا معنايي مشاهده ميxadشود. در خوانندگان خردسال، جابه جاييxadها بيشxadتر به صورت ديداري است و در افراد بزرگxadتر جابه جايي به صورت معنايي و مفهومي ديده ميxadشود.

تكرار كردن[18]

تكراركردن، نشان دهندة شروع جهتxadدار و ضعيف است و يا احتمالا نشانة عدم اطمينان خواننده بر بخشي از متن است كه قرار است در آن كلمهxadاي را بخواند.

معكوس كردن[19]

اين مشكل، منعكس كنندة فقدان مهارت جهتxadيابي از چپ به راست (در زبان فارسي از راست به چپ) ميxadباشد. علاوه بر اين ميxadتواند، نشان دهندة برخي مشكلات ديداري و يا احتمالا فقدان خواندن معنيxadدار باشد.

مكث كردن[20]

زماني كه خواننده نسبت به متن اطمينان ندارد، ممكن است دچار مكث گردد و يا زماني كه در خواندن، فاقد اعتماد به نفس است با اين مسأله مواجه ميxadگردد. به همان دلايلي كه تكرار كردن ممكن است روي دهد در اينجا نيز خواننده ممكن است پيشاپيش نسبت به كلمهxadاي كه بعدا با آن برخورد ميxadكند، دچار نگراني گردد.

خود تصحيحي[21]

خود تصحيحي، زماني به وجود ميxadآيد كه خواننده نسبت به معني و مفهوم متن، آگاهي بيشxadتري به دست آورد و كمxadتر به تشخيص كلمات ساده وابسته باشد.

چارچوبي براي مشاهده

توجه

* طول دامنة توجه چقدر است؟

* در چه شرايطي، ميزان توجه افزايش ميxadيابد؟

* عوامل ايجاد حواسxadپرتي چيست؟

* در شرايط متفاوت يادگيري، وضعيت توجه و حواسxadپرتي چگونه است؟

سازمانxadدهي

* اولويتxadهاي سازمانxadدهي چيست؟

* چه حدي از ساختار مورد نياز است؟

* سازمانxadدهي تكاليف، ميز كار يا خود؟

* عكسxadالعمل، نسبت به سازمانxadدهي تحصيلي چگونه است؟

توالي سازي

* آيا كودك از طريق كمك و مساعدت، قادر به توالي سازی است؟

* مشكلات عمومي در توالي سازي؛ كار و تكاليف، انجام دادن دستورالعملxadها، دنبال كردن كلمات موقع خواندن، دنبال كردن حروف به صورت مجزا در كلمات نوشته شده.

تعامل

* ميزان ارتباط و تعامل با همسالان و افراد بزرگxadسال چگونه است؟

* چه نوع ارتباطی را ترجيح ميxadدهد، ارتباط به صورت فرد به فرد، تعامل با گروهxadهاي كوچك يا كل كلاس؟

* چگونه اين ارتباط ادامه يابد؟

زبان

* وضعيت زبان بياني[22] چگونه است؟

* آيا معاني به صورت صحيح، انتقال داده ميxadشود؟

* آيا زبان به كار رفته حالت خود جوش يا برانگيخته شده دارد؟

* آيا ضمن صحبت كردن از مکثxadهای طبيعي به صورت مناسبي استفاده ميxadكند؟

* وضعيت زبان بياني در موقعيتxadهاي مختلف چون گفتگوي فرد به فرد، در گروهxadهاي كوچك يا كل كلاس چگونه است؟

* چه خطاها و حذفxadهايي صورت ميxadگيرد؟ در گفتگوها و پاسخxadهايی که میxadدهد چه مشكلاتي وجود دارد، براي مثال تلفظxadهاي اشتباه، سؤالxadهايي كه بايد تكرار گردد يا سادهxadتر شوند، چيست؟

درك مطلب

* كودك تا چه حد، اطلاعات ارائه شده را ميxadفهمد؟

* چه سر نخxadهايي بايد مورد استفاده قرار xadگيرد تا موجب تسهيل در فهم مطلب گردد؟

* آيا كودك از طرحxadواره استفاده ميxadكند؟

* كدام دسته از دستورالعملxadها را به راحتي متوجه ميxadشود؟ دستورالعملxadهاي نوشته شده، شفاهي يا ديداري؟

* تا چه اندازه، اطلاعات ميxadتواند با سهولت به ساير بخشxadها انتقال يابد؟

خواندن

* اولويت خواندن چيست؟ بلند يا آهسته؟

* انواع خطاهاي موجود در موقع خواندن چيست؟

ديداري

* تمايز بين حروفي كه شبيه به يكديگر هستند.

* ناتواني در فهم اين مطلبxadكه برخي از حروف، اشكال متفاوتي دارند مثل«س و ث».

* حذف كردن يا جابه جايي بخشي از يك كلمه (ميxadتواند بيانگر اين نكته باشد كه تقطيع ديداري با مشكل مواجه است).

شنيداري

Å وجود مشكلاتي در تميز شنيداري.

Å ناتواني در شنيدن صداي حروف صامت در آغاز، وسط يا انتهاي كلمه.

Å آيا توالي شنيداري وجود دارد؟

Å آيا تركيب شنيداري وجود دارد؟

Å آيا تقطيع شنيداري وجود دارد؟

انگيزش / ابتكار عمل

* ميزان و سطح علاقة كودك؟

* سطح انگيزش كودك، چگونه افزايش ميxadيابد؟ چه نوع يادآوري و يا سر نخxadهايي براي اين كار مورد نياز است؟

* تا چه حد كودك نسبت به يادگيريxadاش مسؤوليت دارد؟

* چه نوع كمكxadهايي مورد نياز است؟

خودپنداره

* چه تكاليفي بيشتر احتمال دارد كه اعتماد به نفس را كاهش دهند؟

* چه زماني اعتماد به نفس پايين است؟

* خودپنداره و اعتماد به نفس در شرايط مختلف چگونه است؟

آرامش

* آيا كودك در موقع يادگيري آرام و راحت است؟

* چه شواهد و نشانهxadهايي از وجود تنش و يا آرامش وجود دارد؟

اولويتxadهاي يادگيري

اولويتxadهاي يادگيري شامل موارد زير است:

* شنيداراي

* ديداري

* شفاهي (بياني)

* جنبشي

* بساوايي

* كلي

* تحليلي

نكاتي كه در سطور فوق اشاره گرديد، ميxadتواند نسبت به اين موضوع كه كودك در موقعيتxadهاي مختلف چگونه عمل ميxadكند، يك ديد كلي را فراهم كند. اين مسأله در مورد نارساخواني مهم ميxadباشد، زيرا عملكردكودكان نارساخوان در موقعيتxadهاي مختلف يادگيري و يا بخشxadهاي گوناگون برنامة درسي، ممكن است متفاوت باشد، لذا مشاهدة كودك در موقعيتxadهاي مختلف يادگيري اهميت دارد.

چگونه ميxadتوان از نارساخوانی یک فرد، اطمینان حاصل کرد؟

يكي از متداولxadترين سؤالاتي كه در خصوص تشخيص نارساخواني مطرح ميxadباشد، اين است كه، چگونه ميxadتوان يقين حاصل كرد كه كودك، داراي نارسا خواني است و مسأله، چيز ديگري نيست و يا در حقيقت تركيبي از مشكلات مطرح نيست؟ در اين سؤال، موضوعات تفكيك ناپذير زيادي وجود دارد، كه شالوده اين ديدگاه است كه براي تشخيص و شناسايي نارساخواني معلمان و كاركنان مدرسه، علاوه بر نتايج آزمونxadهاي به عمل آمده ميxadبايست به عوامل ديگر نيز توجه كنند؛ برنامة درسي، سبك يادگيري، پيشينةكودك، عملكرد وي در موقعيتxadهاي گوناگون با تكاليف متفاوت و اطلاعاتي را كه ميxadتوان از طريق والدين به دست آورد، همگي مهم است. در برخي موارد به واسطة فقدان شاخصxadهاي واضح و روشن، كه از طريق آن بتوان نارساخواني را در يك كودك تشخيص داد و يا زمانی که كودك داراي ساير مشكلات يادگيري است؛ مثل كنش پريشي، اختلالات نقص توجه، آسيبxadهاي زباني ويژه و ساير موارد، موضوع پيچيدهxadتر ميxadگردد. در برخي از كودكان، نارساخواني با ساير مشكلات يادگيري ويژه، همپوشي دارد و اين مسأله در تفكيك ويژگيxadهاي متفاوتي كه هر يك از اين دسته مشكلات دارند چالش برانگيز است.

ويدن و ريد[23] (2003) تلاش كردند تا از طريق ساخت يك فرايند غربالxadگري كه آن را اسناپ[24] (نیم رخ ارزیابی نيازهاي ويژه) ناميدند، اقدام به تشخيص نارسا خواني كنند (به سايتxadهاي www.hoddertests.co.uk و www.SNAPassessment.com مراجعه شود).

نيمxadرخ ارزیابی نيازهاي ويژه، يك فرايند تشخيصي است كه به كمك كامپيوتر انجام ميxadشود و اين امكان را فراهم ميxadآورد تا مجموعهxadاي از مشكلات يادگيري و رفتاري و يا ساير مشكلات هر دانشxadآموز بر روي ماتريكس كلي، بازنمايي گردد. براي اين كار، الگوهايي از ضعفxadها و قوتxadها به تشخيص و شناسايي ويژگيxadهاي اصلي مشكلات كودك (همانند مشکلات ديداري، نارساخواني، كنش پريشي، مشكلات آوا شناختي، مشکلات توجه يا هر يك از پانزده مشكل كليدي كه به عنوان هدف، انتخاب شده است) كمك ميxadكند و تشخيصي را پيشنهاد ميxadكند كه در آن به مسير رو به پيشxadرفت براي هر دانشxadآموز به صورت انفرادي اشاره شده است. اين برنامه، نيمxadرخي ساختمند به وجود ميxadآورد كه برداشتی کلی و اجمالي از مراحل اوليه «فعاليت مدرسه»[25]را به صورت عینی نشان میxadدهد. همxadچنين به فرايندهاي بيروني كه از آن به عنوان «مزيت فعاليت مدرسه»[26] ياد میxadنماید، اشاره ميxadكند. نيمxadرخ سنجش نيازهاي ويژه، شامل چهار مرحلة زير است:

* گام اول (بسته سنجش دانشxadآموز): فهرست ليستxadها و پرسشxadنامهxadهايي كه براي تكميل كردن به معلم كلاس و والدين داده ميxadشود، يك طرح اوليه از مشكلات دانشxadآموز را ترسیم ميxadكند.

* گام دوم (به صورت CD- ROM): مشاوران نيازهاي ويژه يا كاركنان بخش «يادگيري حمايتي» نمودار مشكلات دانشxadآموز را ترسيم ميxadكنند. براي اين كار از يك نرم افزار جهت شناسايي الگوها، اهداف و سنجشxadهاي تشخيصي تعقيبي كه در گام سوم انجام ميxadگيرد، استفاده ميxadشود.

* گام سوم (با استفاده از كيت): سنجش متمركز با استفاده از منابع قابل تصوير برداري، براي تشخيص سریع مشكلات صورت ميxadگيرد و منجر به فهم دقيق، همراه با جزئيات فراوان از مشكلات دانشxadآموز ميxadگردد.

* گام چهارم (CD- ROM): نيمxadرخي كه به كمك كامپيوتر ترسيم ميxadگردد، رهنمودهاي ويژهxadاي را در مورد خدمات حمايتي (شامل صفحات اختصاصي براي والدين) و كارهاي پیxadگیری ارائه ميxadكند.

* نيمxadرخ سنجش نيازهاي ويژه به تشريك مساعي بين گروهxadهاي مختلف متخصصان و والدين كمك ميxadكند. اين امر براي به دست آوردن تصويري كامل از تواناييxadها و مشكلات هر دانشxadآموز حياتي است. يك وب سايت اختصاصي، حاوي رهنمودهاي آموزشي براي انواع پانزدهxadگانه مشكلات يادگيري ويژه وجود دارد (assessment.comwww.SNAP). اين گونه ابزارها در شناسايي و تشخيص نارسا خواني و تصميم گيري در مورد اولويتxadهاي آموزشي دانشxadآموزان نارسا خوان و ساير مشكلات يادگيري ويژه، بسيار مفيد و ارزشمند است.

ناهماهنگیxadها

يكي از راهxadهاي ايجاد تمايز بين نارساخواني و دانشxadآموزي كه به خاطر مشكلات عمومي يادگيري قادر به خواندن نيست، اين است كه بر روي تفاوتxadهايي كه در كاركردكلاس وي مشاهده ميxadگردد، متمركز شود. در اين صورت، این احتمال وجود داردكه كودك نارسا خوان در سطحي بالاتر و زودتر قادر باشد كه ارتباط برقراركند و يا اقدام به يك گفتگوي شفاهي كند و از اين طريق ميxadتوان سطح پايه كارهاي نوشتاري وي را پيشxadبيني نمود. اغلب وجود ناهماهنگی بين تكاليف نوشته شده و شفاهي به عنوان يكي از ويژگيxadهاي نارساخواني در نظر گرفته ميxadشود. علاوه بر اين، وجود ناهماهنگی بين ادراك شنيداري و صحت خواندن (رمز گشايي) نيز قابل ذكر است. معمولا اين عوامل ميxadتوانند بين يك كودك نارسا خوان و كودكي كه در برخي حوزهxadهاي شناختي با مشكلاتي در يادگيري مواجه است، تمايز قايل شوند. دستة اخير، احتمالا در درك مطلب و ادراك شنيداري نيز داراي مشكلاتي هستند.

منبع: فصل دوم کتاب نارساخوانی نوشته گاوین رید ترجمه عباداله حسن پور هشتایجانی انتشارات دانشگاه آزاد اسلامی واحد دزفول.